પ્રકરણ ૧: કુંડલાની ધરતી અને પૂર્વભૂમિકા
સૌરાષ્ટ્રની ધરતી એટલે સંતો, શૂરાઓ અને સતીઓની ભૂમિ. આ ધરતી પર હજારો વર્ષોથી અનેક ઇતિહાસો રચાયા અને ભૂંસાયા છે. પણ ૧૯મી સદીના પૂર્વાધમાં ભાવનગર રાજ્ય અને કુંડલાના કાઠી દરબારો વચ્ચે જે સંઘર્ષ થયો, તે ઇતિહાસનું એક અનોખું પ્રકરણ છે.
કુંડલા (આજનું સાવરકુંડલા) ના શાસક હતા હાદા ખુમાણ. તેઓ ખુમાણ શાખાના કાઠી દરબાર હતા. તેમના પિતા સામત ખુમાણે પોતાની તલવારના જોરે ૭૨ ગામોનો ગરાસ (જમીન) મેળવ્યો હતો. આ જમીન માત્ર ખેતરો નહોતા, પણ ખુમાણોની આબરૂ અને અસ્મિતાનું પ્રતીક હતું. ભાવનગરના ઠાકોર વખતસિંહજી (આતાભાઈ) એ સમયે પોતાની સત્તાનો વિસ્તાર કરી રહ્યા હતા. તેઓ રાજનીતિમાં ચતુર અને રણમેદાનમાં શૂરવીર હતા. ભાવનગર રાજ્ય અને કુંડલા વચ્ચે ગરાસની વહેંચણી બાબતે અણબનાવ થયો.
ભાવનગરે પ્રસ્તાવ મૂકી દીધો કે કાં તો ખુમાણોએ ભાવનગરનું આધિપત્ય સ્વીકારવું અથવા તેમના ગામોમાંથી મોટો ભાગ રાજ્યને સોંપી દેવો. હાદા ખુમાણના ભાઈઓ—ભોજ ખુમાણ, પીઠા ખુમાણ અને અન્યો—ભાવનગરના તોપખાનાથી ડરી ગયા. તેમણે પોતાની માલિકીના ગામો રાજ્યને સોંપી દીધા અને માત્ર ‘ચોથ’ (ચોથો ભાગ) પર ગુજારો કરવાનું સ્વીકાર્યું. પણ હાદા ખુમાણ અલગ માટીના બનેલા હતા. તેમણે ગર્જના કરી: “જે જમીન મારા દાદાએ લોહી રેડીને મેળવી છે, તે હું શાહીના લખાણથી નહીં લખી આપું. મારે તો ગરાસ જોઈએ અથવા ઘાસ (મૃત્યુ) જોઈએ.”
પ્રકરણ ૨: નાવલીના કાંઠે પ્રતિજ્ઞા અને બહારવટાના શ્રીગણેશ|
હાદા ખુમાણના ત્રણ દીકરાઓ હતા: ગેલા ખુમાણ, ભાણ ખુમાણ અને સૌથી નાનો પણ તેજસ્વી જોગીદાસ ખુમાણ. જ્યારે સમાધાનની તમામ તકો પૂરી થઈ, ત્યારે હાદા ખુમાણે પોતાના દીકરાઓને બોલાવ્યા. જોગીદાસ તે સમયે યુવાન હતા, પણ તેમની આંખોમાં ગજબની સ્થિરતા અને તેજ હતું.
સંવત ૧૮૭૫ની એ સવારે, નાવલી નદીના કાંઠે પિતા અને ત્રણ પુત્રો ઉભા રહ્યા. હાદા ખુમાણે પૂછ્યું, “બેટા જોગીદાસ, તારું મન શું કહે છે? તારા કાકાઓએ તો નમી જવાનું પસંદ કર્યું, આપણે શું કરીશું?” જોગીદાસે નદીના નિર્મળ પાણીની અંજલિ ભરી અને આકાશ તરફ જોઈને કહ્યું, “બાપુ, કુંડલાની આ ધરતી આપણી મા છે. માનો સોદો ન થાય. જ્યાં સુધી આ ચોરાશી પાદર પાછા ન મળે, ત્યાં સુધી મારા માટે નાવલીનું પાણી અગ્રાજ (હરામ) છે અને મારે માથે પાઘડી પણ હરામ છે.” આ હતી બહારવટાની ભીષ્મ પ્રતિજ્ઞા. ત્યારથી જોગીદાસે માથે ફાળીયું (ટૂંકો રૂમાલ) બાંધવાનું શરૂ કર્યું અને પાઘડી ત્યજી દીધી.
પ્રકરણ ૩: ફીફાદની ઝાડી અને ધનંતરશા પીરનો ચમત્કા
બહારવટાના શરૂઆતના દિવસોમાં જોગીદાસ અને તેના સાથીઓ ગીરના જંગલોમાં આશરો લેતા. ભાવનગરનું લશ્કર તેમની પાછળ હતું. તે સમયે ફીફાદ ગામની બહાર ધનંતરશા પીરની એક જૂની દરગાહ હતી. ત્યાં મુરાદશા નામનો એક બુઢ્ઢો મુંજાવર રહેતો. તેને પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓ સાથે ભારે પ્રીત હતી. એક પાળેલો મોરલો હંમેશા તેની આસપાસ રમતો.
ભાવનગરના લશ્કરનો એક સંધી જમાદાર ઈસ્માઈલ પચાસ ઘોડેસવારો સાથે ત્યાંથી પસાર થયો. રમજાન મહિનો હતો અને સૈનિકો ભૂખ્યા હતા. ઈસ્માઈલે પીરના એ પવિત્ર મોરલાનો શિકાર કર્યો. મુરાદશાએ કરગરીને કહ્યું, “અરે ઓ બંદા, આ તો પીરનો મોરલો છે, એને ન માર.” પણ મદોન્મત્ત ઈસ્માઈલે વાત ન માની અને મોરલાનું માંસ રાંધીને ખાધું.
મુરાદશાની આંતરડી કકળી ઉઠી. તેણે દરગાહના ઓટા પર પોતાની હથેળીઓ પછાડી અને શ્રાપ આપ્યો: “જો સૂરજ આથમતા પહેલા તારા પેટમાં જોગીદાસના ભાલા ન પરોવાય, તો હું સાચો ફકીર નહીં!” કુદરતની કરામત જુઓ, એ જ સાંજે આદપરના ઠાંસામાં જોગીદાસે લશ્કરને ઘેર્યું. તે દિવસે મેઘરવો (ઝીણો વરસાદ) પડ્યો હતો, જેને કારણે સંધીઓની બંદૂકોનો દારૂ હવાઈ ગયો. એક પણ બંદૂક ન ચાલી. જોગીદાસના કાઠીઓએ ભાલા અને તલવારથી ઈસ્માઈલ સહિત તમામ સૈનિકોને ખતમ કર્યા. જેણે મોરલો નહોતો ખાધો, તે એક જ સૈનિક બચ્યો. જોગીદાસને જ્યારે પીરના શ્રાપની વાત ખબર પડી, ત્યારે તે તરત જ મુરાદશા પાસે પહોંચ્યા અને તેમના ચરણ સ્પર્શ કર્યા. ત્યારથી મુરાદશા જોગીદાસના આધ્યાત્મિક આશરો બન્યા.
પ્રકરણ ૪: ભાવનગર કચેરીમાં મુરાદશાની ત્રાડ
જોગીદાસને પકડવા માટે ભાવનગર રાજ્યે લાખો રૂપિયા ખર્ચ્યા. એકવાર કચેરીમાં નાગર દિવાન જીભાઈ રાઘવજીએ મહારાજા વજેસંગને કહ્યું, “બાપુ, હવે ચિંતા ન કરો. મેં એવી મગીયા-જાળ (બારીક જાળી) પાથરી છે કે જોગીદાસ તો શું, એક ઉંદર પણ છટકી નહીં શકે.”
ત્યારે કચેરીના એક ખૂણામાં બેઠેલા ફકીર મુરાદશાએ ગર્જના કરી. તેમણે પોતાનું કાળું ખપ્પર ઉંધું વાળ્યું અને બોલ્યા, “જીભાઈ, તમારી જાળી તો દરિયાના ફીણ જેવી છે. જોગીદાસ તો મારા આ ખપ્પર નીચે સુરક્ષિત છે.” મહારાજા વજેસંગ ચતુર રાજવી હતા. તેમણે જોયું કે ખપ્પર ઉપાડતા જ નીચે ઘોડાના તાજા ડાબલાનું પગલું અને લાદ (ગોબર) દેખાયા. મહારાજા સમજી ગયા કે જોગીદાસ પર કોઈ દૈવી શક્તિનો હાથ છે. તેમણે તરત જ મુરાદશાની માફી માંગી.
પ્રકરણ ૫: શત્રુવટમાં સાધુતા (કુંવરનો ખરખરો)
ઇતિહાસમાં આ પ્રસંગ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયો છે. મહારાજા વજેસંગના જુવાનજોધ કુંવર કેસરીસિંહનું અકાળે અવસાન થયું. આખા ભાવનગર રાજ્યમાં શોકનું મોજું ફરી વળ્યું. દુશ્મનો માટે આ સૌથી મોટો મોકો હતો હુમલો કરવાનો, કારણ કે રાજ્ય શોકમાં ડૂબેલું હતું.
પણ જોગીદાસે શું કર્યું? તેમણે પોતાના ભાઈઓને કહ્યું, “આજે મહારાજા વજેસંગ એક રાજા તરીકે નહીં, પણ એક બાપ તરીકે રડે છે. એના જુવાન દીકરાની અર્થી ઉઠી છે. આપણે એના દુઃખમાં ભાગ લેવો જોઈએ.” જોગીદાસ ૫૦૦ માણસોના ટોળા સાથે, મોઢે પછેડી બાંધીને શિહોર પહોંચ્યા.
મહારાજા જ્યારે લાઈનમાં બેઠેલા લોકોને આશ્વાસન આપતા હતા, ત્યારે તેમની નજર પછેડીધારી એક યુવાન પર પડી. મહારાજાએ જોગીદાસની આંખો ઓળખી લીધી. મહારાજાએ ધીમેથી કહ્યું, “છાના રહો જોગીદાસ ખુમાણ! તમે અહીં આવ્યા એ જ તમારી ખાનદાની છે.” કચેરીમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. સૈનિકોએ તલવારો પર હાથ નાખ્યો, પણ મહારાજાએ રોક્યા. જોગીદાસે હૃદયપૂર્વક શોક વ્યક્ત કર્યો અને રાજના મહેમાન બનીને સન્માનપૂર્વક વિદાય લીધી.
પ્રકરણ ૬: સ્ત્રી સન્માન અને ચારિત્ર્યની શુદ્ધિ
બહારવટીયાઓ સામાન્ય રીતે લૂંટારાઓ તરીકે ઓળખાતા, પણ જોગીદાસે બહારવટાને એક “તપસ્યા” બનાવી દીધી હતી. તેમના જીવનમાં સ્ત્રી પ્રત્યેનો આદર અદ્ભુત હતો.
એકવાર જોગીદાસ ગીરની ગલીઓમાં ભટકતા હતા ત્યારે એક સુંદર સ્ત્રી તેમની બહાદુરી પર મોહી પડી અને તેણે જોગીદાસની ઘોડીની વાઘ પકડી લીધી. તેણે પ્રેમનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. જોગીદાસે તેને બહેન કહીને સંબોધી અને પાછા હટી ગયા. એ રાત્રે પશ્ચાતાપ કરવા માટે જોગીદાસે પોતાની આંખોમાં મરચાંની ભૂકી નાખી દીધી, જેથી તે કોઈ પરનારી સામે જોવાનું પાપ ન કરી શકે. તેમની આંખો સૂજી ગઈ હતી, પણ તેમનું મન શુદ્ધ હતું.
એવો જ બીજો પ્રસંગ ભાવનગરના રાજમાતાની પાલખીનો છે. જ્યારે જોગીદાસે પાલખી રોકી, ત્યારે રાજમાતાએ તેમને ‘ભાઈ’ કહ્યા. જોગીદાસે તે ઘડીએ પોતાની તલવાર મ્યાન કરી અને પાલખીને પોતે ખભો આપીને રાજ્યની મર્યાદા જાળવી.
પ્રકરણ ૭: હાદા ખુમાણનું વીરોચિત બલિદાન
જોગીદાસના પિતા હાદા ખુમાણ ૧૧૨ વર્ષની ઉંમરે પહોંચ્યા હતા. તેમની કાયા હજુ પણ લોખંડ જેવી હતી. ભાવનગરની ફોજે તેમને ધૂધરાળાની સીમમાં ઘેરી લીધા. વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે હાદા ખુમાણ થોડી ક્ષણો માટે શરણે જવાનું વિચારતા હતા, પણ ચારણ ભૂપતે તેમને લલકાર્યા.
ચારણના દુહા સાંભળીને ૧૧૨ વર્ષના ડોસામાં અભિમન્યુ જેવી શક્તિ આવી ગઈ. તેમણે કેસરીયા કર્યા અને એકલા હાથે સેંકડો સૈનિકો સામે લડ્યા. અંતે તેઓ વીરગતિ પામ્યા. જ્યારે જોગીદાસને સમાચાર મળ્યા કે દુશ્મનો પિતાનું માથું કાપીને ભાવનગર લઈ ગયા છે, ત્યારે તેમણે રડવાને બદલે શરણાઈઓ વગડાવી. તેમણે કહ્યું, “મારો બાપ ૧૧૨ વર્ષે ખાટલામાં મરવાને બદલે રણમેદાનમાં તલવારની ધારે મર્યો છે, આ તો ઉત્સવનો દિવસ છે!”
પ્રકરણ ૮: મહા-સમાધાન અને વેરનો અંત
મહારાજા વજેસંગના હૃદયમાં જોગીદાસ પ્રત્યે આદર વધતો જ ગયો. તેમને સમજાયું કે આ માણસને લડાઈથી નહીં, પણ પ્રેમથી જીતી શકાશે. મહારાજાએ જાતે કુંડલા જઈને હાદા ખુમાણનું ‘કારજ’ (શ્રાદ્ધ) કરવાની જાહેરાત કરી. ભાવનગરનો રાજા પોતાના દુશ્મન માટે માથું મુંડાવે, તે ઇતિહાસમાં પહેલીવાર બન્યું હતું.
જ્યારે જોગીદાસે નદીના કાંઠે મહારાજાને પોતાનું મુંડન કરાવતા જોયા, ત્યારે તેમનું હૃદય પીગળી ગયું. ૨૪ વર્ષનું વેર એક પળમાં ઓગળી ગયું. મહારાજાએ જોગીદાસને બાથમાં લીધા અને કહ્યું, “આપા, હવે ઘણું થયું. આ કુંડલાના ૭૨ ગામ તમારા છે.” જોગીદાસે પોતાની તલવાર મહારાજાના ચરણોમાં ધરી દીધી.